Wie zonder verblijfsrecht in Nederland leeft, stelt zorg vaak uit tot het echt niet anders meer kan, uit angst voor de gevolgen. We zijn dan ook verdrietig en ontzet dat er een nieuw wetsvoorstel ligt dat die angst alleen maar groter maakt. In april 2026 stemde de Eerste Kamer tegen de strafbaarstelling van illegaal verblijf, en een halfjaar later ligt er een volgend voorstel om mensen zonder verblijfsrecht te bestraffen. Met de Wet strafbaarstelling terugkeerfrustreerders wil minister Van den Brink (Asiel en Migratie) strafbaar stellen dat iemand zonder verblijfsrecht de voorbereiding van vertrek of uitzetting ‘ontwijkt of belemmert’, met maximaal zes maanden gevangenisstraf. Volgens de regering gaat het om een kleine groep, maar de wettekst is zo ruim dat deze willekeur in de hand werkt. Of iemand niet wil of niet kan terugkeren, is in de praktijk vaak moeilijk vast te stellen, en wie buiten eigen schuld vastloopt, krijgt evengoed het etiket ‘frustreerder’ opgeplakt.
JWS verzet zich tegen het voorstel in zijn geheel, omdat het mensen treft die vaak al in een uitzichtloze situatie zitten. Onze voorzitter Marleen Eijkholt noemt het voorstel onhoudbaar, onwenselijk, onmenselijk en ontmenselijkend: “Het wetsvoorstel is symboolpolitiek. De titel alleen al is enorm stigmatiserend, laat staan de inhoud. Het is zo breed opgesteld dat het in mijn beleving sterk lijkt op de strafbaarstelling van illegaal verblijf, die de Eerste Kamer in april nog heeft afgewezen.” In alle ellende die dit voorstel meebrengt, zijn de risico’s voor het recht op gezondheidszorg groot.
Gevolgen voor de zorg
Een samengesteld en tragisch voorbeeld: S. is een vrouw van 34. In haar land van herkomst wachten haar martelingen en andere vreselijke gevolgen. Onderweg moest ze op last van de mensensmokkelaars haar paspoort en andere papieren weggooien. Haar asielverzoek werd afgewezen omdat haar verhaal onduidelijk en op punten tegenstrijdig was, wat bij mensen met ernstige trauma’s vaak voorkomt. Sindsdien trekt ze van plek naar plek. Ze heeft veel pijn aan haar tanden en aan een wond op haar been die maar blijft zweren, en ook in haar hoofd doet het pijn. Contact opnemen met een huisarts of andere hulpverlener durft ze niet.
Onder het nieuwe wetsvoorstel loopt S. het risico als ‘terugkeerfrustreerder’ te worden aangemerkt, bijvoorbeeld als ze door een taalbarrière niet op tijd bij de autoriteiten verschijnt. Ook is er geen begrip voor haar wisselende verklaringen over het ontbreken van nieuwe reisdocumenten, en dat kan als belemmerend worden uitgelegd. De angst die haar nu al bij de zorg weghoudt, wordt zo alleen maar groter.
Toegang tot zorg is een mensenrecht, ongeacht verblijfsstatus. Wie uit angst later komt of onvolledige gegevens geeft, krijgt minder goede zorg, en vaak is het dan al erg laat. Ook mogelijke infectieziekten komen pas later in beeld, met risico’s voor de publieke gezondheid. Hoewel zorgverleners zelf niet strafbaar worden gesteld, komen zij voor nieuwe dilemma’s te staan. Hoe bouw je vertrouwen en continuïteit op met een patiënt die in voortdurende angst voor vervolging leeft, en hoe volg je iemand goed op die uit vrees misschien niet op het opgegeven adres verblijft? Dat de regering deze gevolgen en het vermijdbare leed voor lief neemt, vinden wij onbegrijpelijk.
Laat van je horen.
JWS dient een eigen reactie in bij de internetconsultatie en roept zorgverleners en organisaties op dat ook te doen, in eigen woorden en het liefst met een geanonimiseerd voorbeeld uit de praktijk. Reageren kan tot en met 18 november.
