Het Lampion-netwerk: een stem voor mensen zonder papieren

Het jaarthema 2026 van de Johannes Wier Stichting (JWS) staat in het teken van het recht op zorg voor ongedocumenteerde mensen. We spraken hierover met Marjolein Somers, voorzitter van het Lampion-netwerk, het landelijke informatie- en adviesnetwerk voor gezondheidszorg aan ongedocumenteerde mensen in Nederland.

Van zorgverlener naar verbinder

Wanneer Marjolein Somers terugkijkt op haar loopbaan, loopt er een duidelijke rode draad doorheen. Als wijkverpleegkundige, medewerker van Artsen zonder Grenzen, manager binnen de medische opvang voor asielzoekers, leidinggevende bij de GGD en later hoofd van de GGD GHOR, werkte zij steeds op plekken waar gezondheid, ongelijkheid en kwetsbaarheid samenkomen. “Mijn hele loopbaan heeft eigenlijk in het teken gestaan van mensen voor wie zorg niet vanzelfsprekend is.”

Sinds haar pensionering zet zij zich in als vrijwilliger en voorzitter van het Lampion-netwerk. “Het is mijn persoonlijke drive om daar nog steeds iets in te kunnen betekenen.” zegt ze. Bescheiden omschrijft Somers haar rol als voorzitter als: “de boel een beetje bij elkaar houden.” Waar zij vroeger zelf zorg verleende, richt zij zich nu op het organiseren van het netwerk, het delen van kennis en het verbinden van professionals. “Na een lange carrière in de zorg is dat naar de voorwaardenscheppende kant verschoven. Nu probeer ik de omstandigheden te verbeteren waardoor zorg toegankelijk blijft.” 

De kracht van het netwerk

Wie aan toegankelijkheid van zorg denkt, denkt misschien aan spreekkamers, praktijken of ziekenhuizen. Somers ziet hoe belangrijk ook de ruimtes daarachter zijn: de overleggen waar kennis wordt gedeeld, oplossingen worden gezocht en professionals elkaar weten te vinden.

Het Lampion-netwerk brengt professionals en organisaties samen rond vraagstukken die spelen in de zorg voor ongedocumenteerde mensen. “Je ziet tijdens zo’n vergadering dat iemand een vraag heeft over bijvoorbeeld de abortuspil voor mensen zonder verblijfspapieren. Dan bespreken we dat. Daarna ontstaan vaak nieuwe contacten. Mensen zeggen: ik neem nog even contact met je op of zullen we kijken hoe we dit samen kunnen aanpakken”

De kracht van het netwerk zit niet alleen in de bijeenkomsten zelf, maar ook in wat er daarna gebeurt. “De deelnemers vertegenwoordigen ieder een eigen achterban. Zo druppelen informatie en contacten door naar het veld, waar mensen dagelijks met deze vraagstukken worstelen.”

Niet ieder probleem laat zich direct oplossen. “Soms hebben we niet de sleutels om nu iets aan een onderwerp te veranderen.” Toch ziet Somers ook daarin waarde van het delen. “We weten wel dat dit speelt en kunnen elkaar informeren.”  Juist in een veld waarin professionals voortdurend zoeken naar manieren om zorg toegankelijk te houden, maakt dat verschil. “Dan helpt het enorm als je weet wie je kunt bellen.”

Ook helpt het om als netwerk betrokken te zijn bij nieuwe beleidsontwikkelingen in de zorg voor ongedocumenteerde mensen, zoals de nieuwe vergoedingsregeling die momenteel door VWS wordt ontwikkeld. Het is het hoofdthema van het jaarlijks Lampion symposium wat op 10 december, de dag van de Rechten van de mens, wordt georganiseerd.

Verharding raakt de toegang tot zorg

Volgens Somers staat het recht op zorg voor ongedocumenteerde mensen al lange tijd onder druk. “Het is al heel lang urgent. Maar het is wel urgenter geworden door een politiek klimaat dat steeds guurder wordt voor mensen die niet van Nederlandse komaf zijn.” Ze noemt vluchtelingen, arbeidsmigranten, buitenlandse studenten en ongedocumenteerde mensen als groepen die daarmee te maken krijgen.

Een belangrijk moment was volgens haar de discussie over de strafbaarstelling van illegaal verblijf en hulpverlening aan mensen zonder verblijfsstatus. “Dat is wel een moment geweest waarbij ook het netwerk heel erg heeft geholpen.” Het Lampion-netwerk sloot zich aan bij een brede alliantie van partijen uit de zorg, hulpverlening, opvang en kerken. Wat hen verbond was een gedeelde reactie: “Dit kan echt niet.”  Juist omdat de contacten al bestonden konden zij zich snel en gezamenlijk uitspreken.  

Somers maakt zich zorgen over de gevolgen van dergelijke voorstellen. “Als je mensen strafbaar maakt, verminder je de toegang tot zorg.” Dat gebeurt volgens haar al vaak indirect: “Mensen zonder papieren durven geen zorg te zoeken en komen dus te laat en met ernstigere klachten.”

Daarnaast maakt zij zich zorgen over ontwikkelingen waarbij zorginstellingen steeds meer worden verbonden aan toezicht en handhaving. Ze verwijst naar discussies over mogelijke controles op plekken waar ongedocumenteerde mensen verblijven of zorg ontvangen. “Dit beschadigt het vertrouwen in de zorg en de hulpverleners en brengt mensen in moeilijke posities. Zorginstellingen moeten veilige plekken zijn”.

Voor Somers is daarmee de kern helder: “Dat iedereen recht heeft op zorg, dat hebben we in Nederland afgesproken, dat geldt ook voor ongedocumenteerde mensen.”

Er zou eigenlijk geen verschil mogen zijn

Op de vraag wat goede zorg voor mensen zonder verblijfspapieren onderscheidt van reguliere zorg, antwoordt Somers stellig: “Eigenlijk zou er geen verschil moeten zijn.” Volgens haar is de basis van goede zorg voor iedereen hetzelfde. Tegelijkertijd erkent ze dat de praktijk vaak ingewikkelder is. “Het kost meer tijd, er zijn vaker taalproblemen en mensen durven niet altijd alles te vertellen. De zorg is daardoor ingewikkelder.” Daarnaast spelen angst en trauma vaak een rol.

Toch verandert dat niets aan de professionele norm. Somers verwijst naar een uitgangspunt dat volgens haar leidend moet zijn: “Alle zorg die door een arts wordt geïndiceerd, is noodzakelijke zorg waar iedereen recht op heeft.” Juist daarom maakt zij zich zorgen over onbekendheid met de mogelijkheden. “We horen nog steeds dat zorgverleners zorg weigeren, omdat ze denken dat zorg verlenen niet mag als iemand geen papieren heeft en niet verzekerd is.” Haar boodschap is helder: “Het mag en het kan wel.”

Ze begrijpt dat zorgverleners kunnen schrikken wanneer zij voor het eerst een patiënt zonder verblijfspapieren tegenover zich hebben. Maar volgens haar mag dat nooit het eindpunt zijn. “Ga het uitzoeken, of laat het uitzoeken door een ondersteuner, en verleen de zorg die nodig is. Alle medische zorg die binnen het verzekeringspakket zit, is zorg die mogelijk is.” De vraag is volgens haar niet óf zorg verleend kan worden, maar hoe je ervoor zorgt dat iemand de zorg krijgt die nodig is.

Tegelijkertijd bagatelliseert Somers de uitdagingen niet. “Dat vraagt echt wel wat.” Maar ze blijft ook realistisch: “Nobody said it was easy. Daar hebben we echt wel oog voor, maar het hoort wel bij het vak.”

Hoop in de menselijke maat

Op de vraag wat haar hoop geeft, valt Somers even stil. Het antwoord komt minder stellig dan op eerdere vragen. “Ik ben niet zo hoopvol,” zegt ze eerlijk, verwijzend naar het politieke klimaat, het Europese migratiepact en de plannen die steeds opnieuw op tafel komen.

Toch ziet ze tegelijkertijd iets anders gebeuren. Niet in Den Haag of Brussel, maar dichtbij huis. “Als we kijken naar buurten, vrijwilligers en initiatieven om ons heen, dan zie je hoeveel mensen zich voor elkaar blijven inzetten.” Volgens Somers zit die hoop niet zozeer in beleid, maar in de bereidheid van mensen om iets voor elkaar te betekenen.

Als voorbeeld noemt ze de brede reactie op de plannen om hulpverlening aan mensen zonder verblijfspapieren strafbaar te stellen. “Rondom die strafbaarstelling van die hulpverlening is wel een groot deel van Nederland in opstand gekomen.”Dat maakte indruk op haar. Ondanks alle politieke discussies zag ze hoe zorgverleners, vrijwilligers, hulporganisaties, kerken en burgers gezamenlijk een grens trokken: “Dat gaan we niet doen.”

Juist daarin ziet zij de kracht van de menselijke maat. Terwijl politieke discussies vaak gaan over systemen, regels en migratiebeleid, ziet zij dagelijks mensen die kijken naar de persoon achter het dossier. Mensen die blijven helpen, informatie delen en verantwoordelijkheid nemen voor kwetsbare groepen. Dat er steeds weer professionals en vrijwilligers opstaan om zorg toegankelijk te houden voor ongedocumenteerde mensen, geeft haar uiteindelijk het meeste vertrouwen in de toekomst.

Interview en tekst: Emma Driessen