De Johannes Wier Stichting heeft het coalitieakkoord Aan de slag – Bouwen aan een beter Nederland gelezen en is geschrokken van de inhoud. Met grote bezorgdheid delen we de volgende visie in het publieke domein. We herkennen de ambitie van de coalitie om de overheid slagvaardiger te maken en de asielketen te verbeteren. Tegelijk vraagt juist deze koers om extra zorgvuldigheid. Mensenrechten zijn een fundament onder zorg en welzijn, ook voor mensen in de meest kwetsbare posities. Dat geldt zeker voor mensen in de asielprocedure.
In spreekkamers, opvanglocaties en bij maatschappelijke initiatieven zien we dagelijks wat er gebeurt wanneer mensen buiten de bescherming van (gezondheids)systemen vallen. Zorg wordt uitgesteld, klachten verergeren, stress neemt toe en de druk op crisiszorg en opvang groeit. Daarom is ons jaarthema in 2026 de zorg voor ongedocumenteerden.
Onze zorgen
1) Zorgvuldigheid in de asielprocedure staat onder druk
Het akkoord kondigt aan de asielprocedure te vereenvoudigen, onder meer door verplichte stappen af te schaffen zoals het aanmeldgehoor, verplicht medisch advies en de voornemenprocedure. Ook kan de rechtsbijstand voor “kansarme aanvragers” pas na afwijzing worden toegekend.
Voor mensenrechten in zorg is dit een risicovolle richting. Bij mensen met trauma, psychische klachten, verstandelijke beperkingen, zwangerschap of ernstige ziekte is tijdig medisch onderzoek en advies essentieel om een eerlijk en menswaardig proces te waarborgen. Procedurele waarborgen voorkomen dat kwetsbaarheid wordt geïnterpreteerd als ongeloofwaardigheid.
2) Vrijheidsbeperking en gesloten opvang hebben direct invloed op gezondheid
Het akkoord heeft het voornemen gesloten opvang voorafgaand aan uitzetting vaker toe te passen en zet in op uitbreiding van vrijheidsbeperkende locaties, waaronder locaties die te maken hebben met de beschikbaarheid voor het proces.
Vrijheidsontneming en vergaande beperkingen hebben ingrijpende gevolgen voor mentale gezondheid, veiligheid en vertrouwen in hulpverlening. Als mensen langdurig zonder perspectief worden vastgezet, neemt de kans op ontwrichting toe: verergering van psychische klachten, zorgmijding en escalatie naar crisiszorg.
3) Strenger toetsen vergroot het risico op uitsluiting
Het akkoord kondigt aan dat herhaalde asielaanvragen strenger worden getoetst en dat “niet meewerken” een afwijzingsgrond wordt.
In de praktijk hangt “niet meewerken” vaak samen met angst, taalbarrières, psychische klachten, ervaringen met mensenhandel of onvoldoende toegang tot uitleg en rechtsbijstand. Wanneer de ruimte voor maatwerk en bescherming kleiner wordt, groeit de kans dat mensen ondergronds raken.
Wat dit betekent voor ongedocumenteerden en voor de zorg
Versnelling en versobering van de procedures zal waarschijnlijk de groep mensen vergroten die in Nederland verblijft zonder papieren en zonder perspectief. Terugkeer is echter lang niet altijd uitvoerbaar of haalbaar. Dit roept urgente vragen op: waar kunnen mensen heen, hoe blijven zij veilig, en hoe blijft zorg toegankelijk?
Voor ongedocumenteerden is toegang tot zorg kwetsbaar. Mensen zonder papieren aarzelen om hulp te zoeken vanwege angst voor gevolgen, administratieve drempels en bestaansonzekerheid. Zorgmijding leidt tot verergering van klachten en uiteindelijk tot zwaardere en duurdere zorg. Dat is schadelijk voor mensen en belastend voor de samenleving.
Onze oproep
Wij roepen kabinet en parlement op om bestuurlijke daadkracht te verbinden aan mensenrechten in zorg en welzijn. Wij vragen om drie concrete stappen:
- Procedurele en medische waarborgen behouden in de asielketen
Zorg dat onafhankelijk medisch advies en tijdige rechtsbijstand beschikbaar blijven, zeker voor kwetsbare groepen. Als versnelling nodig is, investeer dan in capaciteit en kwaliteit bij IND en ketenpartners, niet in het wegsnijden van essentiële checks. - Vrijheidsbeperking strikt begrenzen
Leg vast dat gesloten opvang en vergelijkbare maatregelen alleen in uitzonderlijke situaties worden ingezet, met onafhankelijke toetsing, maximale termijnen, toegang tot somatische zorg en GGZ, en effectieve rechtsbescherming. - Een landelijk kader “zorg zonder angst” voor ongedocumenteerden
Garandeer dat mensen medische hulp kunnen zoeken zonder drempels die zorgmijding versterken. Dat vraagt heldere afspraken over vertrouwelijkheid, laagdrempelige toegang, en structurele ondersteuning voor gemeenten en eerstelijnszorg.
Tot slot
De Johannes Wier Stichting nodigt kabinet en Kamer uit om hierover in gesprek te gaan met zorg- en welzijnsorganisaties, gemeenten en ervaringsdeskundigen. Een sterke samenleving vraagt om beleid dat gezondheid en waardigheid beschermt, juist daar waar mensen het meest kwetsbaar zijn.
Wij denken graag mee: stevig op de inhoud, gegrond in de praktijk, en consequent in ons uitgangspunt dat mensenrechten thuishoren in elke spreekkamer, elk loket en elke opvanglocatie.
